"Çerçeve Yasa": Millî Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun'un Erteleme Rejimi ve Anayasallık Sorunları Üzerine Bir İnceleme

The "Framework Law": The Deferral Regime of the Law on Strengthening National Solidarity and Social Integration and Its Constitutional Problems

Kamuoyunda "çerçeve yasa" olarak anılan Millî Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun Teklifi, 5 Ağustos 2026'da Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına sunuldu¹ ve 10 Ağustos 2026'da Genel Kurulda 467 kabul oyuyla yasalaştı.² On iki maddelik metin; belirli suçlara ilişkin soruşturma ve kovuşturmaların beş ilâ on yıl süreyle ertelenmesini, kesinleşmiş cezaların infazının aynı sürelerle geri bırakılmasını ve sürenin yeni bir terör suçu işlenmeksizin geçirilmesi hâlinde düşme kararı verilmesini yahut cezanın infaz edilmiş sayılmasını öngörüyor. Bu çalışma, Kanun'un kurduğu mekanizmayı madde madde çözümlemekte ve metni, Anayasa Mahkemesinin benzer nitelikteki 4616 sayılı Kanun'a ilişkin içtihadı ışığında anayasallık yönünden denetime tabi tutmaktadır.

Giriş

Terör örgütünün fesih ve silah bırakma açıklamalarıyla başlayan süreç,³ 5 Ağustos 2025'te Türkiye Büyük Millet Meclisi bünyesinde Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu'nun kurulmasıyla kurumsal bir zemine taşınmış; Komisyon çalışmalarının ardından hazırlanan on iki maddelik kanun teklifi 5 Ağustos 2026'da Meclis Başkanlığına sunulmuş ve 10 Ağustos 2026'da Genel Kurulda kabul edilerek yasalaşmıştır. Kanun, bu çalışmanın tamamlandığı 14 Ağustos 2026 itibarıyla henüz Resmî Gazete'de yayımlanmamıştır.

Sorun iki katmanlıdır. İlk katman tasvirîdir: Kanun ne getirmektedir? Kamuoyundaki tartışma çoğunlukla "af mı, değil mi" ikilemine sıkışmış; metnin şarta bağlı, süreli, kayıtlı ve geri alınabilir erteleme kurgusu yeterince çözümlenmemiştir. İkinci katman normatiftir: bu kurgu Anayasa karşısında nasıl bir yerde durmaktadır? Genel Kuruldaki 87 ret oyu ve ana muhalefetin tutumu dikkate alındığında, Kanun'un Anayasa Mahkemesi önüne taşınması güçlü bir ihtimaldir; bu nedenle anayasallık tartışması akademik olduğu kadar pratiktir.

Çalışmanın kapsamı bilinçli olarak sınırlandırılmıştır. İnceleme, Kanun'un ceza muhakemesi ve infaz hukukuna ilişkin hükümleri ile bunların anayasal denetimine özgülenmiştir; sürecin siyasi değerlendirmesi, kriminolojik boyutu ve karşılaştırmalı geçiş dönemi adaleti uygulamalarının ayrıntısı çalışmanın dışındadır. Çalışma herhangi bir siyasi tercihi savunmamakta; yalnızca yürürlükteki anayasal ölçütleri metne uygulamaktadır.

Yöntem konusunda üç açıklama gereklidir. Birincisi, madde metinleri Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına sunulan teklif nüshasından aktarılmıştır; bu nüsha taranmış bir belge olduğundan metin katmanındaki bariz tarama (OCR) kaynaklı harf hataları düzeltilmiş, kelime ve söz dizimine dokunulmamıştır. Kanun'un Resmî Gazete'de yayımlanacak nihai metninde, Genel Kurul görüşmelerinde kabul edilmiş sınırlı değişiklikler bulunabilir; bu ihtimal saklı tutulmuş ve makale, resmî metnin yayımından sonra karşılaştırılmak üzere kaleme alınmıştır. İkincisi, Anayasa hükümleri mevzuat.gov.tr'deki resmî metinden, Anayasa Mahkemesi kararlarından yapılan aktarmalar ise Mahkemenin resmî Kararlar Dergisi nüshalarından kelimesi kelimesine alınmıştır. Üçüncüsü, öğreti değerlendirmeleri hakemli dergilerde yayımlanmış çalışmalara dayandırılmış; güncel kamuoyu tartışması ise haber kaynaklarına atıfla ve yalnızca tartışmanın varlığını belgelemek amacıyla anılmıştır.

Çalışma şu sırayla ilerlemektedir: önce Kanun'un kurduğu mekanizma (I) ve erteleme sürelerinin sonunda doğan hukuki sonuçlar (II) ortaya konulmakta; ardından hukuki nitelik sorunu kavramsal düzeyde ele alınmaktadır (III). Dördüncü bölüm Anayasa Mahkemesinin 4616 sayılı Kanun içtihadını aktarmakta, beşinci bölüm bu içtihadın ölçütlerini incelenen Kanun'a uygulamakta ve beşte üç çoğunluk meselesini çözümlemektedir. Altıncı bölümden onuncu bölüme kadar eşitlik, belirlilik, mahkemelerin bağımsızlığı, masumiyet karinesi ile mülkiyet ve sorumsuzluk hükmü yönünden denetim yapılmakta; on birinci bölümde mağdurlar ve İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi boyutu ele alınmaktadır. On ikinci bölüm, kapsam sorununu ters yönden ele almakta ve kapsam dışında bırakılanlar yönünden eşitlik denetimini Anayasa Mahkemesinin emsal içtihadıyla yürütmekte; on üçüncü bölüm somut norm denetimi yolunun imkân ve sınırlarını incelemekte; on dördüncü bölüm bu çalışmanın de lege ferenda önerisini — kapsamın bütün suçlara genişletilmesi ya da genel af — temellendirmektedir. Uygulamaya ilişkin sonuçlar ve genel değerlendirme çalışmayı tamamlamaktadır.

I. Kanunun Yapısı: Şarta Bağlı, Süreli ve Kayıtlı Bir Erteleme Rejimi

Kanun'un amacı ve kapsamı 1. maddede belirlenmiştir:

MADDE 1- (1) Bu Kanunun amacı, PKK/KCK terör örgütünün ve bununla bağlantılı her türlü oluşumun fiili varlığına son verdiğinin ve kontrolü altında bulunan her türlü silah ve mühimmatı teslim ettiğinin güvenlik kurumlarınca tespiti ve bu tespitin teyidine dair Milli Güvenlik Kurulu Kararının Resmî Gazete'de yayımlanmasını müteakip, yürütülen soruşturma ve kovuşturmalar ile verilen mahkûmiyet hükümlerinin infazının ertelenmesi işlemlerinin ve yapılacak diğer işlemlerin belirlenmesidir. (2) Bu Kanun hükümleri, PKK/KCK terör örgütünü kurma veya yönetme, örgüte üye olma veya bilerek ve isteyerek yardım etme ve örgütün propagandasını yapma suçları ile bu örgütün faaliyeti kapsamında işlenen suçları ve bu örgüt lehine işlenen 7/2/2013 tarihli ve 6415 sayılı Terörizmin Finansmanının Önlenmesi Hakkında Kanunda düzenlenen suçları kapsar.⁴

Kısa yorum. Kanun kendiliğinden işleyen bir düzenleme değildir; uygulanması iki ayrı şarta bağlanmıştır. İlk şart kolektiftir: örgütün fiilî varlığına son verdiğinin ve silahların teslim edildiğinin güvenlik kurumlarınca tespiti ile bu tespitin teyidine dair Milli Güvenlik Kurulu kararının Resmî Gazete'de yayımlanması gerekir. İkinci şart bireyseldir: Kanun'un 9. maddesi uyarınca ilgilinin, bu kararın yayımından itibaren altı ay içinde Cumhuriyet başsavcılığına veya görevlendirilen kurumlara yazılı olarak başvurması zorunludur. Kapsam ise suç değil örgüt eksenlidir: yalnızca tek bir örgüt bağlamında işlenen katalog suçlar ve o örgütün faaliyeti kapsamında işlenen suçlar Kanun'a girer.

Mekanizmanın kalbi, soruşturma ve kovuşturmaların ertelenmesini düzenleyen 3. maddededir:

MADDE 3- (1) Örgütün fiili varlığına son verdiğinin ve kontrolü altında bulunan her türlü silah ve mühimmatı teslim ettiğinin güvenlik kurumlarınca tespiti ve bu tespitin teyidine dair Milli Güvenlik Kurulu Kararının Resmî Gazete'de yayımlanmış olması koşuluyla, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen kasten öldürme suçu ile 1/6/2005 tarihinden önce işlenen müebbet hapis veya ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yürütülen soruşturma ve kovuşturmalar hariç olmak üzere, 1 inci madde kapsamına giren ve üst sınırı onbeş yıl veya daha az cezayı gerektiren suçlardan dolayı yürütülen soruşturma ve kovuşturmalar beş yıl, onbeş yıldan fazla hapis cezası ile müebbet hapis veya ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yürütülen soruşturma ve kovuşturmalar on yıl süreyle ertelenir. Erteleme süresi içinde dava zamanaşımı işlemez. Bu suçlarla ilgili dosya ve suçun ispatına yarayan deliller, erteleme kararının verildiği tarihten itibaren erteleme süresince muhafaza edilir. Müsadereye konu eşya ve malvarlığı değerleri hakkında erteleme kararıyla birlikte tasfiye kararı verilir ve Hazineye irat kaydedilir. Karar, kanun yollarına başvurma hakkı bulunanlara tebliğ edilir. Kararda başvuru ve itiraz hakkı ile süresi ve mercii gösterilir.

Kısa yorum. Erteleme iki basamaklı bir cetvele oturtulmuştur: üst sınırı on beş yıl veya daha az cezayı gerektiren suçlarda beş yıl, daha ağır suçlarda on yıl. İki istisna vardır ve ikisinin kesişimi dikkat çekicidir: örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen kasten öldürme her hâlde kapsam dışıdır; müebbet veya ağırlaştırılmış müebbet gerektiren diğer suçlar ise yalnızca 1 Haziran 2005'ten — yani 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun yürürlük tarihinden — önce işlenmişse kapsam dışında kalır. Bunun mefhumu muhalifi şudur: 2005 sonrasında işlenmiş, kasten öldürme dışındaki müebbetlik suçlar on yıllık ertelemeden yararlanabilir. Öte yandan madde, ertelemeyi denetimsiz bir unutmaya dönüştürmeyen üç güvence içerir: dava zamanaşımı durur, dosya ve deliller süre boyunca muhafaza edilir, karar tebliğ edilir ve itiraz yolu açıktır (m. 3/2). Buna karşılık müsadereye konu malvarlığının erteleme kararıyla birlikte "tasfiye" edilip Hazineye irat kaydedilmesi, aşağıda ayrıca ele alınacak ciddi bir anayasal sorun doğurur (IX).

Kesinleşmiş cezalar yönünden paralel hüküm 6. maddededir: aynı istisnalarla, toplam on beş yıl veya daha az hapis cezalarında beş yıl, daha ağır cezalarda on yıl süreyle infaz, infaz hâkiminin kararıyla ertelenir; karara itiraz edilebilir ve erteleme müsadere kararlarının yerine getirilmesini engellemez (m. 6/1-2). Derdest dosyaların kaderi ise 4. maddede düzenlenmiştir: tutuklama ve adli kontrol tedbirleri yetkili merci tarafından değerlendirilip koşulları varsa kaldırılır (m. 4/1); istinaf veya temyiz incelemesindeki dosyalar hakkında ise "bozma kararı verilir" (m. 4/2). Bu son hüküm de ayrıca tartışılacaktır (VIII).

II. Erteleme Sürelerinin Sonunda Ne Olur: Düşme ve "İnfaz Edilmiş Sayılma"

Kanun'un hukuki niteliğini belirleyen asıl hükümler, erteleme süresinin sonunda doğan sonuçları düzenleyen iki fıkradır. Soruşturma ve kovuşturmalar yönünden 5. maddenin ikinci fıkrası şöyledir:

(2) Erteleme kararının verildiği tarihten itibaren erteleme süresi içinde terör suçlarından birinin işlenmesi halinde, erteleme kararı kaldırılarak soruşturma ve kovuşturmaya devam olunur. Mahkûmiyet halinde verilen cezanın infazı, 6 ncı madde uyarınca ertelenmez ve mahkûmiyet hükümlerinin tüm sonuçları doğar. Belirtilen süre suç işlenmeksizin geçirildiği takdirde kovuşturma yapılmasına yer olmadığı veya düşme kararı verilir.

Kesinleşmiş cezalar yönünden aynı kurgu, 6. maddenin dördüncü fıkrasında yer alır:

(4) Erteleme kararının verildiği tarihten itibaren erteleme süresi içinde terör suçlarından birinin işlenmesi halinde, infaz hâkimi tarafından erteleme kararı kaldırılarak cezanın infazının devamına karar verilir. Belirtilen süre suç işlenmeksizin geçirildiği takdirde verilen ceza infaz edilmiş sayılır. Erteleme kararlarının takibi Cumhuriyet başsavcılıklarınca yapılır.

Kısa yorum. Kurgu, ceza hukukundaki "bozucu koşul" tekniğiyle işler. Erteleme süresi içinde yeni bir terör suçu işlenirse sistem geriye döner: soruşturma ve kovuşturma kaldığı yerden devam eder, infaz sürdürülür ve ilgili, bir daha erteleme imkânından yararlanamaz. Süre yeni bir terör suçu işlenmeksizin tamamlanırsa sonuç kesindir: soruşturma evresindeki dosyalarda kovuşturmaya yer olmadığı, kovuşturma evresindekilerde düşme kararı verilir; kesinleşmiş cezalar ise "infaz edilmiş sayılır". Yani beş veya on yılın sonunda ceza ilişkisi — kasten öldürme istisnası dışında — fiilen tasfiye edilmektedir. Kanun'un genel gerekçesi metni "mahkûmiyet hükümlerini ortadan kaldıran, suçların hukuki niteliğini değiştiren veya ceza sorumluluğunu sona erdiren bir düzenleme niteliğinde" görmese de,⁵ hukuki nitelendirme etikete değil sonuca bakılarak yapılır. Bu da bizi af tartışmasına getirir.

III. Hukuki Nitelik Sorunu: Erteleme mi, Af mı?

Türk hukukunda af, dava veya cezayı düşüren ya da cezada değişiklik yapan tasarruflar için kullanılan üst kavramdır; genel af kamu davasını düşürür ve mahkûmiyeti bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırır, özel af ise hapis cezasının infaz kurumunda çektirilmesine son verir, süresini kısaltır veya cezayı adlî para cezasına çevirir; cezaya bağlı hak yoksunlukları ise özel afta varlığını sürdürür (5237 sayılı TCK m. 65). İncelenen Kanun'un hak yoksunluklarını kendiliğinden kaldırmayıp ayrı bir usule bağlaması (m. 7/4), bu yönüyle özel af rejiminin mantığıyla uyumludur. Öğretide af yetkisinin anayasal dayanağı, Türkiye Büyük Millet Meclisi yönünden Anayasa m. 87, Cumhurbaşkanı yönünden ise sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle cezaların hafifletilmesi veya kaldırılmasına imkân veren m. 104 hükmüdür.⁶ Meclisin yetkisini düzenleyen hüküm şöyledir:

Madde 87 – Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesinhesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilânına karar vermek; milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun kararı ile genel ve özel af ilânına karar vermek ve Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmektir.

Kısa yorum. Hükümde af yönünden belirleyici değişiklik 2001'de yapılmıştır: 1982 Anayasası'nın ilk metninde af yetkisi, Anayasa'nın 14. maddesindeki fiillerden hüküm giyenleri kapsam dışında bırakıyordu; 4709 sayılı Kanun'la bu istisna kaldırılmış, buna karşılık af ilanı üye tamsayısının beşte üç çoğunluğu şartına bağlanmıştır. Madde ayrıca 2004 (5170 sayılı Kanun) ve 2017 (6771 sayılı Kanun) değişiklikleriyle bugünkü şeklini almıştır.⁷ Bugün için Anayasa'da affa kapalı alan, münhasıran orman suçları için genel ve özel af çıkarılamayacağını ve ormanı yakmak, yok etmek veya daraltmak amacıyla işlenen suçların af kapsamına alınamayacağını öngören m. 169/3 ile sınırlıdır. Şu hâlde terör suçlarını kapsayan bir af anayasal olarak mümkündür; sorun affın varlığında değil, usulünde ve kapsamının eşitlik ilkesine uygunluğunda düğümlenir. Öğretide, hangi kanunların "af kanunu" sayılıp nitelikli çoğunluğa tabi olacağının adlandırmaya göre değil, düzenlemenin doğurduğu hukuki sonuca göre belirlenmesi gerektiği kabul edilmektedir;⁸ nitekim 4616 sayılı Kanun döneminde de kanunun adındaki "şartla salıverilme ve erteleme" ibarelerine rağmen düzenlemenin af niteliğinde olduğu öğretide baskın biçimde savunulmuştur.⁹

IV. Emsal: Anayasa Mahkemesinin 4616 Sayılı Kanun İçtihadı

İncelenen Kanun'un en yakın hukuki emsali, 23 Nisan 1999 tarihine kadar işlenen suçlar için şartla salıverilme ile dava ve cezaların ertelenmesini öngören 4616 sayılı Kanun'dur (kamuoyundaki adıyla "Rahşan affı"). O kanun da dava açılmasının ertelenmesini, erteleme süresi içinde aynı cins veya daha ağır bir suç işlenmemesi hâlinde davanın ortadan kaldırılmasını öngörüyordu; Anayasa Mahkemesi, iki yüzü aşkın itiraz başvurusunu birleştirerek verdiği 18.07.2001 tarihli kararla kanunu kısmen iptal etmiştir.¹⁰ Kararın nitelendirmeye ilişkin gerekçesi, bugünkü tartışmanın da anahtarıdır:

Türk Ceza Yasası'nın 98. maddesine göre cezayı ortadan kaldıran veya azaltan ya da değiştiren bir düzenleme olarak adlandırılan özel affın, toplu ve şartlı olarak getirilmesinin de olanaklı bulunduğu dikkate alındığında, 2. bentte yer alan kuralın, müebbet ve 10 yıldan fazla süreli hükümlülükler bakımından cezadan indirim öngören, tâbi oldukları infaz hükümlerine göre çekmeleri gereken toplam cezalarından veya toplam hükümlülük sürelerinden on yıllık indirim yapıldıktan sonra ceza süresi veya hükümlülük süresi dolmuş olanlar bakımından ise, belirli bir süreyle suç işlememe bozucu (infisahi) koşuluna bağlanmış, toplu özel af niteliğindedir.¹¹

Kısa yorum. Mahkeme, kanunun kendisine verdiği adı bağlayıcı saymamış; "belirli bir süreyle suç işlememe" bozucu koşuluna bağlanan salıverme ve erteleme kurgusunu toplu özel af olarak nitelendirmiştir. Aynı kararda düzenlemenin klasik şartla salıverilmeden farkı da vurgulanmıştır:

Şartla salıverilmenin en önemli unsurları, cezanın belirli bir süresinin cezaevinde çekilmiş olması ve hükümlünün bu süre içerisinde iyi hal göstermesidir. Oysa 2. bent ile 10 yıla kadar hürriyeti bağlayıcı cezaya mahkûm olan hükümlülerin iyi halli olup olmadıklarına bakılmaksızın salıverilmelerinin sağlanması bu düzenlemenin şartlı salıverilme olmayıp kendine özgü bir müessese olduğunu göstermektedir.¹²

Kısa yorum. Kararın hüküm kısmı da öğreticidir. Mahkeme; dava açılmasının ve kesin hükme bağlanmasının ertelenmesine ilişkin dördüncü bendi Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 10., 36. ve 38. maddelerine dayanarak oybirliğiyle iptal etmiş; kapsam dışı tutulan suç kataloğundaki kimi tutarsızlıkları (örneğin o dönemki TCK m. 240 yönünden) eşitlik ilkesine ve hukuk devletine aykırı bulmuş; buna karşılık kanunun pek çok hükmüne yönelik itirazları reddetmiştir. Karara karşı yazılan iki karşı oy, tartışmanın iki ucunu bugüne taşır. Başkan Bumin ve üye Ersoy, düzenlemenin af niteliği taşıdığını Mahkemenin kendisinin de kabul ettiğini, af çıkarmanın ve kapsamını belirlemenin yasama organının takdirinde olduğunu vurgulayarak, dördüncü bendin iptali dışındaki iptal hükümlerine katılmamıştır.¹³ Üye Acargün ise nitelendirme meselesini en keskin biçimde koymuştur:

Öte yandan 4616 sayılı Yasa ile hükümlüler için getirilen "şartlı salıverme" düzenlemesi, şartlı salıverme kurumuna yabancı ve aslında tam şartlı af niteliğindedir. Yasakoyucunun "şartlı af" yerine bu düzenlemeye "şartla salıverme" ismini vermekle Anayasa'nın 87. maddesine göre affı mümkün olmayan kimi suçları da dolaylı biçimde af kapsamına almak istemiştir. Bu ise açıkça Anayasa'nın yasak hükmünü aşabilmek için yapılmaması gereken ve Anayasa'ya açıkça aykırı olan bir düzenlemedir. Bu durumda ismi ne olursa olsun, yapılmak istenen şartlı af olduğu açıkça görülmektedir.¹⁴

Kısa yorum. Acargün'ün eleştirisi, m. 87'nin o tarihte yürürlükte olan ve 14. madde kaynaklı suçları af dışında tutan metnine dayanıyordu; bu istisna 2001 değişikliğiyle kalktığından eleştirinin o ayağı bugün geçerliliğini yitirmiştir. Ancak yöntemsel çekirdeği — "ismi ne olursa olsun" sonucun esas alınması — Anayasa Mahkemesi çoğunluğunun da benimsediği ölçüt olarak yürürlüktedir. Mahkeme, 4616'yı izleyen 4758 sayılı Kanun'a ilişkin 27.05.2003 tarihli kararında da hukuk devleti eksenli denetimini sürdürmüş ve aleyhe sonuç doğuran daraltmayı iptal etmiştir.¹⁵

V. 4616 Ölçütleriyle Çerçeve Yasa ve Beşte Üç Çoğunluk Meselesi

İki düzenleme yan yana konulduğunda yapısal süreklilik belirgindir:

Kısa yorum. 4616 içtihadının ölçütü bu Kanun'a uygulandığında, soruşturma ve kovuşturmaların ertelenip süre sonunda düşürülmesinin genel af sonucuna, kesinleşmiş cezaların ertelenip "infaz edilmiş" sayılmasının ise özel af sonucuna yaklaştığı görülür; her ikisi de bozucu koşula bağlanmış, kendine özgü ama af niteliği ağır basan bir kurgudur. Bu nitelendirmenin pratik önemi, Anayasa m. 87'deki beşte üç çoğunluk şartında ortaya çıkar; ne var ki burada sıkça gözden kaçan bir veri vardır. Meclisin üye tamsayısı 600 olduğuna göre aranan çoğunluk 360'tır; Kanun ise son oylamada 467 kabul oyu almıştır. Anayasa m. 148/2 uyarınca kanunların şekil bakımından denetimi "son oylamanın, öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı" hususuyla sınırlı olduğundan, af nitelemesi benimsense dahi şekil yönünden iptal ihtimali zayıftır: öngörülen çoğunluk fiilen fazlasıyla sağlanmıştır. Kamuoyunda dile getirilen "af için 360 oy gerekirdi" itirazı,¹⁶ bu nedenle sonuç doğurmaya elverişli görünmemektedir; oylamanın af usulüyle yapılmadığı yönünde bir itiraz düşünülebilirse de, m. 148/2'nin denetimi açıkça oylama çoğunluğuyla sınırlaması karşısında bunun da başarı şansı tartışmalıdır. Şekil denetiminin usul rejimi de bu sonucu pekiştirir: şekil bozukluğuna dayalı iptal davası ancak Cumhurbaşkanınca veya üye tamsayısının beşte biri tutarındaki milletvekillerince ve kanunun yayımından itibaren on gün içinde açılabilir; şekil bozukluğu, def'i yoluyla da ileri sürülemez (AY m. 148/2). Şu hâlde anayasallık tartışmasının ağırlık merkezi, şekilden esasa kaymaktadır.

VI. Eşitlik İlkesi Yönünden: Tek Örgütle Sınırlı Kapsam

Anayasa m. 10/1 herkesin "dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşit" olduğunu, m. 10/4 ise hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamayacağını öngörür. İncelenen Kanun, aynı suç tiplerini — örneğin silahlı örgüt üyeliğini — başka bir örgüt bağlamında işleyenleri kapsam dışında bırakmakta; erteleme imkânını yalnızca tek bir örgütle bağlantılı faillere tanımaktadır.

Kısa yorum. Eşitlik denetiminde yerleşik ölçüt, aynı hukuki durumda bulunanlara farklı işlem yapılıp yapılmadığı ve farklılığın objektif ve makul bir nedene dayanıp dayanmadığıdır. Kanun lehine söylenebilecek olan şudur: erteleme, bireysel bir lütuf değil, fesih ve silah bırakma sürecinin karşılığıdır; bu süreç yalnız bu örgüt bakımından gerçekleştiğinden, kapsamın o örgütle sınırlanması düzenlemenin amacıyla nedensellik ilişkisi içindedir. Nitekim Anayasa Mahkemesi 4616 kararında, af niteliğindeki düzenlemelerde yasama organının kapsamı belirleme konusunda geniş takdir yetkisine sahip olduğunu kabul etmiş; farklı hükümlü kategorileri arasındaki kimi ayrımların "aynı durumda bulunmama" gerekçesiyle eşitlik sorunu doğurmadığını belirtmiştir. Buna karşılık aynı karar, kapsam istisnaları arasındaki iç tutarsızlıkları eşitlik ve hukuk devleti yönünden iptal ederek takdirin sınırsız olmadığını da göstermiştir.¹⁷ Bu içtihat çizgisine göre denetimin kritik sorusu şu olacaktır: fail düzeyinde bakıldığında, aynı fiili işleyen ancak farklı örgüt bağlantısı taşıyan kişiler "aynı hukuki durumda" mıdır? Sürecin özgüllüğü savunması güçlüdür; ancak erteleme süresi dolduğunda doğacak sonucun fiilen af düzeyine ulaşması, ayrımın yoğunluğunu artırmakta ve makul neden denetimini sıkılaştırmaktadır. Meselenin, Kanun aleyhine açılacak muhtemel bir iptal davasının ana eksenlerinden birini oluşturması beklenebilir. Kapsam dışında bırakılan bütün diğer hükümlü ve sanıklar yönünden eşitlik sorunu ise, Anayasa Mahkemesinin emsal içtihadıyla birlikte on ikinci bölümde ayrıca ele alınmaktadır.

VII. Belirlilik ve Yürürlüğün Yürütme İşlemine Bağlanması

Hukuk devletinin (AY m. 2) bileşeni olan belirlilik ilkesi, ceza hukukuna dokunan düzenlemelerde daha da sıkı uygulanır. Kanun'da bu yönden tartışmaya açık üç nokta vardır. Birincisi kavramsaldır: kapsam, örgütün yanında "bununla bağlantılı her türlü oluşumu" da içine alır (m. 1/1, m. 2); "bağlantılı oluşum" ve "örgüt lehine işlenen suç" ibarelerinin sınırları uygulamada savcılık ve mahkeme yorumuna kalacaktır. İkincisi yapısaldır: Kanun'un bütün ceza hukuku sonuçları, güvenlik kurumlarının tespiti ve bunun teyidine dair Milli Güvenlik Kurulu kararının Resmî Gazete'de yayımlanması şartına bağlanmıştır. Böylece kanunun fiilî yürürlüğü — yasama organının değil — yürütme içindeki bir sürecin iradesine bırakılmaktadır. Bu teknik, yasama yetkisinin devri yasağı yönünden eleştiriye açıktır; buna karşılık şartın içeriğinin (fesih + silah teslimi) kanunda açıkça tanımlandığı, MGK kararının kurucu değil tespit edici nitelikte olduğu ve benzer "objektif şart" tekniklerinin hukukumuzda bilinmediğinin söylenemeyeceği yönünde savunma da mümkündür. Üçüncüsü, 3. maddenin son fıkrasıdır:

(3) Milli Güvenlik Kurulu Kararının Resmî Gazete'de yayımlanmasından önce işlenmiş olup da 1 inci madde kapsamına giren suçlardan dolayı bu tarihten sonra başlatılacak soruşturmaların yapılması, Kurulun iznine bağlıdır.

Kısa yorum. Buradaki "Kurul", 7. maddeyle kurulan ve Cumhurbaşkanı Yardımcısının başkanlığında bakanlar ile üst düzey kamu görevlilerinden oluşan yürütme içi bir organdır. Soruşturma izni kurumu hukukumuza yabancı değildir; milletvekili dokunulmazlığı ve memurlar hakkındaki izin usulleri bilinen örneklerdir. Ne var ki bu örneklerde izin, korunan kişinin statüsüne bağlı ve yargısal denetimle çevrili bir istisnadır. Burada ise geçmişte işlenmiş bir suç kategorisinin soruşturulabilirliği, bütünüyle siyasal nitelikli bir kurulun takdirine bağlanmaktadır. Cumhuriyet savcısının suç şüphesini öğrendiğinde soruşturma açma yükümlülüğü (5271 sayılı CMK m. 160) karşısında bu hükmün, yargı işleyişine yürütme müdahalesi tartışmasını besleyeceği açıktır.¹⁸

VIII. Mahkemelerin Bağımsızlığı: "Bozma Kararı Verilir" Hükmü ve Soruşturma İzni

Anayasa m. 9 yargı yetkisinin bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılacağını; m. 138/2 hiçbir organın mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremeyeceğini öngörür. Kanun'un 4. maddesinin ikinci fıkrası bu çerçevede özel dikkat gerektirir:

(2) 3 üncü madde uyarınca erteleme kararı verilecek suçlarla ilgili istinaf veya temyiz kanun yolu incelemesinde bulunan dosyalar hakkında bozma kararı verilir.

Kısa yorum. Hüküm, görülmekte olan kanun yolu dosyalarında verilecek kararın içeriğini kanunla belirlemektedir: bölge adliye mahkemesi ve Yargıtay, önlerindeki dosyada bozma kararı vermekle yükümlü kılınmaktadır. Madde gerekçesi bunun amacını, erteleme kararının derece mahkemesince verilebilmesi için dosyanın geri dönmesini sağlamak olarak açıklar; beraat gibi sanık lehine durumlarda ise bozma verilmeksizin esastan inceleme yapılacağı belirtilir.¹⁹ Teknik bir köprü hükmü olarak okunduğunda savunulabilir; ancak biçimi itibarıyla yasama organının, derdest dosyalarda yargı merciinin karar seçeneklerini teke indirmesi anlamına gelir. Yeni bir maddi hukuk kuralı koyup bunun derdest dosyalara uygulanmasını öngörmek yasamanın olağan işlevidir; belirli dosyalarda belirli bir kararın "verileceğini" emretmek ise m. 9 ve m. 138 ekseninde ciddi biçimde tartışılacaktır. Aynı eksende anılması gereken bir diğer hüküm, 7. maddenin dördüncü fıkrasıdır: yürütme içi Kurul, hak yoksunluklarının kaldırılmasını sulh ceza hâkimliğinden, mahkemeden veya infaz hâkimliğinden "talep eder" ve talep hakkında ilgili merci karar verir. Karar yetkisinin yargıda bırakılmış olması hükmü yumuşatır; yine de erteleme rejiminin işleyişinde inisiyatifin yürütme organına verildiği bir mimari, bütünsel değerlendirmede gözden kaçırılmamalıdır.

IX. Masumiyet Karinesi ve Mülkiyet: Erteleme Aşamasında Tasfiye

Kanun'un 3. maddesindeki bir cümle, denetimde başlı başına bir eksen oluşturacak niteliktedir: "Müsadereye konu eşya ve malvarlığı değerleri hakkında erteleme kararıyla birlikte tasfiye kararı verilir ve Hazineye irat kaydedilir." Anayasa m. 38/4 suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimsenin suçlu sayılamayacağını; m. 35 ise herkesin mülkiyet hakkına sahip olduğunu ve bu hakkın ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabileceğini öngörür.

Kısa yorum. Müsadere, kural olarak bir mahkûmiyet hükmüyle ya da özel usulü içinde yargısal kararla sonuçlanan bir güvenlik tedbiridir. Burada ise erteleme kararı, tanımı gereği suçluluğun sabit olmadığı bir aşamada — soruşturma evresinde bizzat Cumhuriyet savcısı tarafından dahi (m. 3/2'deki "Cumhuriyet savcısı tarafından verilen kararlara karşı" ibaresinden anlaşıldığı üzere) — verilebilmekte ve bu karara "tasfiye" ile Hazineye irat kaydı otomatik olarak eşlik etmektedir. Erteleme süresinin bozucu koşulla sona ermesi hâlinde yargılama kaldığı yerden devam edecek, ancak malvarlığı çoktan tasfiye edilmiş olacaktır; sürenin suç işlenmeksizin dolması hâlinde ise ortada ne mahkûmiyet ne müsadere hükmü bulunacak, buna rağmen mülkiyet nakli gerçekleşmiş kalacaktır. Kararın itiraza tabi olması (m. 3/2) bir güvencedir; ne var ki kesin hüküm olmaksızın kesin sonuç doğuran bu kurgu, masumiyet karinesi ve mülkiyet hakkı yönünden Kanun'un en zayıf halkalarından biri olarak görünmektedir. Kamuoyundaki hukukçu eleştirilerinde mülkiyet hakkının özel olarak anılması da bu gözlemi doğrulamaktadır.¹⁶

X. Sorumsuzluk Hükmü ve 6551 Sayılı Kanun'la Karşılaştırma

Kanun'un 10. maddesinin ikinci fıkrası, süreçte görev alanlara ilişkin bir koruma hükmü içerir: "Bu Kanunun amaç ve faaliyetleri kapsamında verilen görevleri yerine getiren kişilerin bu görevleri nedeniyle hukukî, idarî veya cezaî sorumluluğu doğmaz." Bu tekniğin hukukumuzdaki en yakın örneği, 2013-2015 çözüm süreci döneminde çıkarılan 6551 sayılı Terörün Sona Erdirilmesi ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun'dur:

MADDE 4 – (1) Bu Kanun kapsamında verilen görevler, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarınca ivedilikle yerine getirilir. (2) Kanunun 2 nci maddesinin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentleri kapsamındaki görevleri yerine getiren kişilerin bu görevleri nedeniyle hukuki, idari veya cezai sorumluluğu doğmaz.²⁰

Kısa yorum. İki hüküm arasındaki fark, korumanın genişliğindedir. 6551, sorumsuzluğu kanunda tek tek sayılan üç görev kategorisiyle (adım belirleme; temas ve görüşme; eve dönüş tedbirleri) sınırlamıştı; 2026 Kanunu ise korumayı "Kanunun amaç ve faaliyetleri kapsamında verilen görevler" gibi geniş ve doldurulmaya muhtaç bir ölçüte bağlamakta, madde gerekçesi korumanın "başta Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu üyeleri olmak üzere tüm görevliler" için öngörüldüğünü belirtmektedir. Öğretide bu tür hükümler "sorumsuzluk teyidi" kavramı altında incelenmiş; hukuka uygun görev ifasının zaten sorumluluk doğurmayacağı, bu tür hükümlerin asıl işlevinin siyasal güvence olduğu, mutlak okunmaları hâlinde ise hukuk devletiyle bağdaşmayacağı ortaya konulmuştur.²¹ Anayasa m. 125/1'in idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunu açık tutan emri ve m. 36'daki hak arama hürriyeti karşısında, hükmün anayasaya uygun yorumu ancak şu olabilir: koruma, hukuka uygun biçimde ifa edilen görevlerle sınırlıdır; görev görüntüsü altında işlenecek hukuka aykırı fiilleri yargı denetiminden çıkaran bir okuma savunulamaz. Bu yorum benimsenmezse fıkranın iptali gündeme gelecektir. Bir bütün olarak bakıldığında 6551 ile 2026 Kanunu arasındaki asıl fark da şudur: 6551 hiçbir ceza hukuku sonucu içermeyen, yürütmeye alan açan bir çerçeveydi; 2026 Kanunu ise 6551'in çerçeve tekniğini 4616'nın erteleme tekniğiyle birleştirmektedir.²²

XI. Mağdurlar ve İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi Boyutu

Erteleme rejiminin görünmeyen tarafı, kapsama giren suçların mağdurlarıdır. Kasten öldürmenin her hâlde kapsam dışı tutulması, yaşam hakkına ilişkin devletin soruşturma yükümlülüğü yönünden isabetli bir sınırdır; ancak kapsamda kalan suçların mağdurları bakımından soruşturma ve kovuşturmalar beş ilâ on yıl askıya alınmakta, süre sonunda ise düşmektedir. Anayasa m. 36'daki hak arama hürriyeti ve adil yargılanma hakkı, mağdur yönünden de işleyen güvencelerdir. İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi içtihadını izleyen çalışmalarda, Mahkemenin genel af nitelikli düzenlemelere ilkesel mesafesine rağmen, toplumsal uzlaşma arayışındaki toplumlarda ve barış süreci bağlamında bu tür düzenlemelerin Sözleşme'yi ihlal etmeyebileceği yönünde bir çizginin geliştiği tespit edilmektedir;²³ geçiş dönemi adaleti literatürü de yargısal tasfiye ile toplumsal barış arasındaki dengenin tek tip bir formülü bulunmadığını göstermektedir.²⁴ Şu kadarı söylenmelidir: ağır insan hakları ihlallerinin kapsam dışında tutulması bu dengenin asgari şartıdır ve Kanun'un kasten öldürme istisnası bu yönüyle uluslararası standartla uyumludur; buna karşılık kapsamda kalan ağır suçların mağdurları yönünden tazmin ve hakikat mekanizmalarının kurulmamış olması, denetimde ve uygulamada eleştiri konusu olmaya adaydır.

XII. Eşitlik İlkesi Işığında Kapsam: Herkes İçin Bir Okuma

Altıncı bölümdeki eşitlik denetimi, karşılaştırmayı terör suçları evreninin içinde yapmıştı. Bu bölüm perspektifi tersine çevirmekte ve bu çalışmanın de lege ferenda önerisinin ilk ayağını kurmaktadır: asıl eşitlik sorusu, kanaatimizce, kapsama girenler ile kapsam dışında bırakılan bütün diğer hükümlü ve sanıklar arasındadır. Kanun, adını Anayasa'nın 2. maddesindeki "millî dayanışma" kavramından almaktadır; dayanışma ise doğası gereği geneldir. Devlet, toplumsal barış uğruna en ağır örgütlü suçların soruşturulmasını ve infazını erteleyip süre sonunda fiilen tasfiye ederken, örgütle hiçbir ilgisi bulunmayan failin cezasını bütün ağırlığıyla infaz etmeye devam ederse, bağışlamanın gerekçesi olan barış, toplumun yalnızca bir kesimiyle kurulmuş olur.

Tarihsel karşılaştırma bu gözlemi güçlendirir. 4616 sayılı Kanun, bütün eleştirilere rağmen, kapsamını fail grubuna göre değil tarihe göre çizmişti: 23 Nisan 1999'dan önce işlenen suçlar, kim tarafından işlenirse işlensin — sayılan istisnalar dışında — kapsamdaydı. İncelenen Kanun ise toplumsal barış amaçlı düzenleme geleneğimizden ayrılarak kapsamı belirli bir örgüt aidiyeti üzerinden tanımlamaktadır. İnfaz sisteminin fiilî durumu da genel nitelikli bir düzenlemeyi kendiliğinden tartışmaya değer kılmaktadır: resmî verilere göre 3 Ağustos 2026 itibarıyla ceza infaz kurumlarındaki kişi sayısı 433.520'ye ulaşmış olup 304.278 kişilik kapasitenin yaklaşık 130 bin kişi üzerindedir.²⁵

Bu itirazın hukuki karşılığını görmek için önce ölçüyü koymak gerekir. Anayasa'nın 10. maddesi şöyledir:

Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.

Kısa yorum. Eşitlik ilkesi, hukuk eğitimi almamış bir okur için şöyle özetlenebilir: devlet, kural koyarken aynı durumda olan insanlara aynı kuralı uygulamak zorundadır. Farklı davranabilmesi için, ayrımın kişinin kimliğine değil durumuna dayanan, objektif ve makul bir nedeni olmalıdır; hiçbir kişiye veya zümreye ayrıcalık tanınamaz. Anayasa Mahkemesi bu ölçüyü, tam da bir infaz kolaylığından belirli hükümlülerin dışlandığı bir davada — 1991'de, Terörle Mücadele Kanunu'nun şartla salıverilme hükümleri denetlenirken — şöyle formülleştirmiştir:

Anayasa Mahkemesi'nin yerleşmiş kararlarına göre, yasa önünde eşitlik, herkesin, her yönden aynı kurallara bağlı olacağı anlamına gelmez. Anayasa'nın öngördüğü eşitlik, mutlak anlamda bir eşitlik olmayıp, haklı nedenlerin bulunması durumunda farklı uygulamalara olanak veren bir ilkedir. Ancak, aynı durumda olanlar için ayrı düzenleme Anayasa'ya aykırılık oluşturur.²⁶

Kısa yorum. Sorunun düğümü "haklı neden" kavramındadır. 1991 kararları bu kavramın infaz alanındaki sınırını çizmiştir. O dönemde 3713 sayılı Kanun, hükümlülerin büyük bölümüne lehte şartla salıverilme oranları getirmiş, belirli suç gruplarını ise daha ağır koşullara bağlamıştı. Anayasa Mahkemesi, dışlamayı taşıyan hükümleri 19.07.1991 tarihli kararıyla iptal etmiş;²⁷ aynı gün verilen ve gerekçesi tam olarak yayımlanan kararında şu iki tespiti yapmıştır:

Aynı miktar cezayı alan iki hükümlüden birinin, sırf suçunun türü nedeniyle daha uzun süre ceza çektikten sonra şartla salıverilmesi, cezalara farklı çektirilmesi sonucunu doğurur ve bu iki mahkûm arasında eşitsizliğe neden olur.

Böylece, infaz yönünden eşit ve aynı durumda bulunan mahkûmlar arasında şartlı salıverme bakımından ayrı uygulama, Anayasa'nın 10. maddesinde öngörülen yasa önünde eşitlik ilkesine uygun düşmemekte ve bu ayrılığın haklı bir nedeni de bulunmamaktadır.²⁸

Kısa yorum. Mahkeme aynı kararda meseleyi sayısal bir örnekle de somutlaştırmıştır: yaşam boyu ağır hapse mahkûm iki hükümlüden biri sekiz yıl yatıp salıverilirken, suçu sonradan terör suçu sayılan diğeri on beş yıl yatacaktır; karar bu tabloyu eşitlik yönünden kabul edilemez bulmuştur. Bugünkü Kanun'a uyarlanmış hâli şudur: aynı koğuşta yatan iki hükümlüden, örgüt faaliyeti çerçevesinde ağır bir suç işlemiş olanın cezası beş veya on yılın sonunda infaz edilmiş sayılacak; basit bir malvarlığı suçundan hükümlü olan diğeri cezasının tamamını çekecektir. 1991 içtihadının mantığı içinde bu tablonun savunulması güçtür; üstelik 1991'de dışlananlar en ağır suçların failleriyken, burada dışlananlar daha hafif suçların failleridir.

İkinci emsal, incelenen Kanun'la aynı adı taşıyan bir tekniğe — "dava ve cezaların ertelenmesine" — ilişkindir. 1999 tarihli 4454 sayılı Kanun, erteleme imkânını yalnızca basın ve yayın yoluyla işlenen suçlara tanımıştı. Anayasa Mahkemesi, aynı tür suçu başka yolla işleyenlerin dışlanmasını şöyle değerlendirmiştir:

Ancak böyle bir düzenleme yapılması durumunda, eşitlik ilkesi, bundan aynı durumda bulunan herkesin eşit olarak yararlandırılmasını gerektirir. Farklı düzenleme yapılabilmesi ise millî güvenlik, kamu yararı, kamu düzeni gibi haklı nedenlerden birinin bulunmasına bağlıdır. […] Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 2. ve 10. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.²⁹

Kısa yorum. Aynı karar, eşitlik denetimini ceza sisteminin iç dengesine bağlayan şu ilkeyi de içerir:

Ceza hukukunda anayasal eşitlik ilkesi genel anlamda bir eşitliği ifade eder. Aynı tür suçlara benzer nitelikte ve ağırlıkta cezalar verilmesi eşitlik anlayışının gereğidir. Suçlar ve cezalar konusunda yapılan düzenlemeler, suç türlerine devletçe verilen öneme göredir. Ancak, suç ve ceza arasındaki oranı adalete uygun ve cezalar arasındaki genel dengeyi suçun toplum hayatında yarattığı etkiye ve toplumsal yapıya göre belirlenmesi gerekir.²⁹

Kısa yorum. Bir erteleme kanununun kapsam sınırı, eşitlik denetiminde işte bu ölçülerle karşılaşır: lehte bir imkân getiriliyorsa, "aynı durumda bulunan herkesin" ondan yararlandırılması kuraldır; dışlamanın millî güvenlik, kamu yararı gibi haklı bir nedene dayandığının gösterilmesi gerekir. Cezalar arasındaki genel dengenin suçun toplum hayatındaki etkisine ve toplumsal yapıya göre kurulması gerektiği yolundaki ilke ise, incelenen Kanun'un yarattığı tabloyu doğrudan sorgulatır: en ağır örgütlü suçun cezası fiilen silinirken en hafif suçun cezasının eksiksiz infaz edildiği bir düzende, ne cezalar arasındaki genel denge ne suç ile ceza arasındaki adil oran ayakta kalır. Üçüncü emsal ise 4616 sayılı Kanun'un kendisidir. Mahkeme orada önce eşitlik formülünü yinelemiş,³⁰ ardından kapsam kataloğundaki iç tutarsızlıkları tek tek denetlemiştir. Görevi kötüye kullanma istisnasına ilişkin gerekçe, yöntemi bütün açıklığıyla gösterir:

Öte yandan 1632 sayılı Askeri Ceza Yasası'nın 144. maddesinde düzenlenen askerlerin görevi kötüye kullanmalarına ilişkin suçun 4616 sayılı Yasa kapsamına alınmasına karşın Türk Ceza Yasası'nın genel nitelikteki 240. maddesinin kapsam dışında tutulmasının Anayasa'nın eşitlik ilkesiyle bağdaşmadığı açıktır. Açıklanan nedenlerle, (a) alt bendi Türk Ceza Kanunu'nun 240. maddesi yönünden Anayasa'nın 10. maddesindeki eşitlik ve 2. maddesindeki hukuk devleti ilkelerine aykırıdır. İptali gerekir.³¹

Kısa yorum. Ölçüt nettir: daha ağır olan kapsama alınırken daha hafif olanın dışarıda bırakılması, af niteliğindeki bir düzenlemede dahi eşitlik ve hukuk devleti denetimine takılır. İncelenen Kanun'un deseni tam da budur — üstelik büyütülmüş hâliyle: örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen, müebbet gerektirenler dahil en ağır suçlar erteleme kapsamındayken, çok daha hafif sıradan suçların tamamı kapsam dışıdır.

Dürüst bir inceleme, içtihadın öteki çizgisini de göstermek zorundadır. Anayasa Mahkemesi, 2020 tarihli 7242 sayılı infaz düzenlemesine — ki orada bugünkünün aynadaki tersi yaşanmış, infaz kolaylığından terör suçları dışlanmıştı — açılan iptal davasını 2021'de oybirliğiyle reddetmiş; suçların ağırlığı ve tehlikeliliği gözetilerek infaz kurallarında suç türüne göre farklılaştırma yapılabileceğini, bunun kanun koyucunun takdir alanında kaldığını belirtmiş ve İnsan Hakları Avrupa Mahkemesinin aynı yöndeki içtihadına atıf yapmıştır:

Eşitlik ilkesinin gereği olarak karşılaştırma yapılmaya müsait olacak şekilde benzer durumda olanlar arasından bir kısmı aleyhine getirilen farklı düzenlemenin eşitlik ilkesine aykırı olmaması için nesnel ve makul bir temele dayanması ve ölçülü olması gerekir. […] Açıklanan nedenlerle kurallar, Anayasa'nın 2. ve 10. maddelerine aykırı değildir. İptal taleplerinin reddi gerekir.³²

Kısa yorum. Aynı takdir çizgisi 4616 kararının içinde de vardır: Mahkeme orada affın bir temel hak olmadığını, kapsam belirlemenin kural olarak yasama organının takdirinde kaldığını söylemiş; kimi istisnaları da suçun ağırlığına ve korunan hukuki yarara dayanarak ayakta tutmuştur.³³ Bu çizginin en keskin ifadesi, af kanunlarının denetiminde takdiri neredeyse sınırsız gören karşı oy yazılarındadır.³⁴

İki çizgi birlikte okunduğunda denetimin nasıl işleyeceği görülür. Takdir çizgisinin taşıyıcı gerekçesi hep aynıdır: dışlananların suçları daha ağır ve tehlikeli olduğu için dışlama nesnel ve makul bir temele dayanır; caydırıcılığın korunması meşru amaçtır. İncelenen Kanun'da bu gerekçe tersine döner ve kullanılamaz hâle gelir: burada dışlananlar daha ağır suçların değil, daha hafif suçların failleridir; kapsama alınanlar ise en ağır örgütlü suçların failleridir. "Ağırı dışla, hafifi kapsa" desenini taşıyan 2021 gerekçesi, "ağırı kapsa, hafifi dışla" desenindeki bir kanunu haklılaştıramaz; bu deseni denetleyen içtihat, 1991-2001 iptalleridir. Geriye tek savunma kalır: sürecin özgüllüğü, yani ertelemenin bireysel bir lütuf değil, silah bırakma ve fesih sürecinin karşılığı olduğu. Bu gerçek bir argümandır; ne var ki kapsananlar yönünden ayrımı açıklasa da, dışlananlar yönünden "haklı neden" sorusuna cevap vermez: sıradan hükümlünün, ödülü hak edecek bir silahı da örgütü de yoktur; onun dışlanması sürecin gereği değil, yalnızca sonucudur. Kanaatimizce bu tablo — 1991 kararının "sırf suçunun türü nedeniyle" ölçütü ve 4454 kararının "aynı durumda bulunan herkesin eşit yararlandırılması" kuralı karşısında — eşitlik ilkesiyle bağdaşmamaktadır; bununla birlikte 2021 sonrası takdir çizgisi dikkate alındığında denetimin sonucunu kestirmek güçtür. Asıl mesele ise bir sonraki bölümdedir: bu aykırılık tespit edilse bile, yargı yoluyla giderilebilir mi?

XIII. Somut Norm Denetimi Yolu: İmkânlar ve Sınırlar

Anayasa yargısında bir kanun iki yoldan denetlenir. Soyut denetimde (iptal davası) yetkili siyasi aktörler kanunu doğrudan Anayasa Mahkemesine götürür. Somut denetim (itiraz yolu) ise herkesin dolaylı biçimde erişebildiği yoldur: bir davanın tarafı, davasında uygulanacak kanun hükmünün Anayasaya aykırı olduğunu mahkemesi önünde ileri sürer; mahkeme iddiayı ciddi bulursa dosyayı Anayasa Mahkemesine gönderir:

Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, Anayasa Mahkemesinin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır.

Kısa yorum. Yolun anahtarı "uygulanacak kural" kavramıdır ve Anayasa Mahkemesi bunu yerleşik biçimde şöyle tanımlar:

Ancak bu kurallar uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması, iptali istenen kuralın da o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak kurallar, davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde ve davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte olan kurallardır.³⁵

Kısa yorum. Tanımdaki "olumsuz yönde etki" ibaresi kritik önemdedir: bir sanığın lehte bir düzenlemeden yararlanma talebini engelleyen hüküm de, o davada uygulanacak kuraldır. Bu soyut bir ihtimal değildir; iki kez fiilen yaşanmıştır. Birincisi 4616 pratiğidir: o kanuna ilişkin iki yüzü aşkın itirazın önemli bölümü, tam da kapsam dışı bırakılan suçlara bakan mahkemelerden gelmiş; Anayasa Mahkemesi tek bir başvuruyu dahi "davada uygulanacak kural yoktur" gerekçesiyle reddetmeksizin istisna kataloğunu esastan denetlemiş ve bir bölümünü iptal etmiştir.³⁶ İptalin pratik sonucu da kayda değerdir: istisna kalktığı için o suçlar kanunun genel kuralına — yani kapsama — girmiştir. İkinci örnek günceldir: 2019'da Yargıtay 19. Ceza Dairesi, lehe kanun uygulamasını "görülmekte olan dava ve takiplere uygulanmaz" diyerek engelleyen bir geçiş hükmünü, Anayasa'nın 2., 10. ve 38. maddelerine aykırılık savıyla itiraz yoluna taşımış; Anayasa Mahkemesi ibareyi davada uygulanacak kural sayarak esastan incelemiş ve iptal etmiştir; sanık, engel kalkınca lehe kanundan yararlanmıştır.³⁷ Buna karşılık kuralın öteki yüzü de aynı içtihatta durur: davanın çözümüne etkisi olmayan hükme yönelik başvuru, ilk incelemede mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddedilir.³⁸ Tekniğin en eski ve en çarpıcı örneği ise 1974 affıdır: 1803 sayılı Af Kanunu'nun, aralarında o dönemki TCK m. 141 ve 142'nin de bulunduğu suçları af dışında bırakan 5. maddesinin (A) bendi Anayasa Mahkemesince iptal edilmiş; iptalle birlikte af kanununun kapsamı kanun koyucunun iradesi dışında genişlemiş ve dışlanan suçların hükümlüleri aftan yararlanır hâle gelmiştir. Bir kayıtla: 1974 iptali eşitlikten değil, oylamaya ilişkin biçim kurallarına aykırılıktan verilmiştir; eşitlik itirazı ileri sürülmüş, ancak biçim yönünden iptal kararı verilince esasa girilmesine gerek görülmemiştir.³⁹

O hâlde kapsam dışında kalanlar yönünden gerçekçi tablo üç katmanlıdır. Birinci katman: istisna-iptali tekniği, ancak genel bir kuraldan dışlayan hükümlere karşı işler. 4616'da ana kural geneldi (belirli tarihten önce işlenen bütün suçlar), istisnalar dardı; istisna iptal edilince kapsam kendiliğinden genişliyordu. İncelenen Kanun'da yapı terstir: kapsamı kuran hükmün kendisi dardır. Sıradan suçların failleri yönünden iptal edilebilecek bir "istisna" yoktur; kapsam hükmü bütünüyle iptal edilse bile bu, Anayasa'nın 153. maddesi karşısında kimseyi kapsama sokmaz:

Anayasa Mahkemesi bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin tamamını veya bir hükmünü iptal ederken, kanun koyucu gibi hareketle, yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez.

Kısa yorum. Anayasa Mahkemesi olumsuz yasakoyucudur: kuralı kaldırabilir, kural koyamaz. Bu nedenle Kanun'un bütün suçlara uygulanması sonucu, hangi dilekçeyle istenirse istensin, yargı kararıyla elde edilemez. Kanun'un tümden iptali ihtimali de sonucu değiştirmez: Tümden iptal kimseyi kapsama sokmayacağı gibi, mevcut imkânı herkes için ortadan kaldırarak toplumsal barış hedefinin de önüne geçer; istenen sonucun bu olmadığı açıktır. İkinci katman: terör suçları evreni içinde teorik bir kapı vardır. Kapsam hükmündeki örgüt adına ilişkin ibare, aynı fiili başka örgüt bağlamında işleyen bir sanığın davasında, yararlanma talebinin reddine dayanak oluşturduğu ölçüde "olumsuz yönde etki yapan kural" olarak itiraz konusu yapılabilir; 2019 kararının tekniği budur. Böyle bir ibare iptalinin kalan metni genelleştirip genişletici sonuç doğurup doğurmayacağı ise m. 153/2 ekseninde ayrıca tartışmalıdır. Üçüncü katman: sıradan suçların failleri yönünden hukuk düzeni içindeki yollar — yararlanma taleplerinin reddi üzerine itiraz ve kanun yollarında eşitlik aykırılığının gerekçeli biçimde işlenmesi, m. 152 sevkinin talep edilmesi — hukuki kazanım şansı düşük yollardır; işlevleri, meseleyi görünür kılmaktır. Asıl kanal, Anayasa'nın 74. maddesindeki dilekçe hakkıdır:

Vatandaşlar ve karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla Türkiye'de ikamet eden yabancılar kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikayetleri hakkında, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkına sahiptir.

Kısa yorum. Eşitsizliği giderebilecek tek organ, onu yaratan organdır. Kapsam dışında kalanların ve yakınlarının Türkiye Büyük Millet Meclisine yöneltecekleri yazılı genel af talepleri, hukuken bağlayıcı olmasa da, meseleyi millet iradesinin tecelli ettiği yere taşımanın anayasal aracıdır. Af, zaten yalnız oradan çıkabilir.

XIV. De Lege Ferenda: Ya Bütün Suçlar ya Genel Af

Buraya kadarki tespitler birleştirildiğinde tablo nettir: kapsam sınırlaması ciddi bir eşitlik sorunu doğurmakta (XII), bu sorun yargı eliyle giderilememektedir (XIII); çözüm, zorunlu olarak yasama düzlemindedir. De lege ferenda üç tutarlı model vardır. Birinci model, mevcut erteleme mimarisinin korunarak kapsamın suç ve fail ayrımı gözetilmeksizin genişletilmesidir: aynı kademeli süreler, aynı bozucu koşul mantığı (bu kez herhangi bir kasıtlı suç işlememe), aynı istisna tekniğiyle bütün hükümlü ve sanıklara uygulanacak bir erteleme rejimi. İkinci model, Anayasa m. 87 uyarınca beşte üç çoğunlukla genel af ilânıdır; bunun da iki varyantı düşünülebilir: incelenen Kanun'un istisna mantığını koruyan — kasten öldürme gibi en ağır suçları ve ağır insan hakları ihlallerini dışarıda tutan — istisnalı bir genel af ile istisnasız tam genel af. Burada bir tereddüdü de gidermek gerekir: istisnalı genel af, hukukumuza yabancı olmak şöyle dursun, af geleneğimizin olağan biçimidir. Öğretide "kısmî genel af" olarak anılır; bir affın genel niteliği kapsadığı kişi sayısına göre değil doğurduğu sonuca göre belirlenir ve af, "sadece bazı suçları veya kişileri kapsasa dahi yine de genel af niteliğindedir".⁴⁰ Nitekim 1966 tarihli 780 sayılı ve 1974 tarihli 1803 sayılı af kanunları, af dışında tutulan suçları madde madde saymış; karşılaştırmalı hukukta da 1988 Fransız af kanunu yirmi iki suçu kapsam dışında bırakmıştır.⁴¹ Tek sınır, dışlamanın objektif ölçütlere dayanması, kişilerin ismen af dışında tutulmamasıdır. İstisnasız model bütünsel bir barış iddiası taşır; ancak yaşam hakkından doğan soruşturma yükümlülükleri ve mağdur hakları yönünden bu çalışmanın on birinci bölümünde ortaya konulan sınırlarla bağdaştırılması güçtür. Bu nedenle burada savunulan asgari öneri, istisnalı modeldir: incelenen Kanun'un belirli bir fail grubuna tanıdığı imkânın, aynı istisnalarla, bütün topluma tanınması. Üçüncü model, hangi içerik benimsenirse benimsensin, kanunun yasama tekniğinin af geleneğimizdeki kurguya döndürülmesidir: kural genel konulur, kapsam dışında tutulmak istenen suçlar 4616 sayılı Kanun'da ve 1966 ile 1974 af kanunlarında olduğu gibi tek tek sayılır. Bu kurgunun iki üstünlüğü vardır: her istisna yasama sürecinde ayrıca gerekçelendirilmek zorunda kalır ve on üçüncü bölümde ortaya konulan yargısal kilit açılır — haklı nedene dayanmayan bir istisna, 4616 pratiğinde olduğu gibi iptal edilerek kapsama dahil olur; bugünkü kurguda yargının koruyamadığı eşitlik, bu kurguda anayasal denetimle de korunabilir hâle gelir. Bunun siyaseten erişilemez olduğu da söylenemez: Kanun'un 467 oyla kabulü, genel af için aranan 360 oyluk çoğunluğun fiilen aşılabildiğini göstermiştir.

Karşı argüman bellidir: af, cezanın caydırıcılığını ve kesinliğini aşındırır; sık başvurulduğunda suç işleme kararını âdeta iskonto eden bir beklentiye dönüşür. Bu eleştiri ciddiye alınmalıdır ve 4616 döneminde öğretide etraflıca işlenmiştir.⁴² Ne var ki eleştirinin ağırlığı, seçici bağışlamada azalmaz; artar. Cezanın önleme işlevi, herkes için bir kez ve eşit uygulanan bir aftan çok, kimin bağışlanacağının aidiyete göre belirlendiği bir düzenlemede zedelenir; çünkü ikincisi, cezalandırmanın da bağışlamanın da ölçüsünün fiil değil fail olduğu mesajını verir. Kaldı ki mevcut düzende önleme işlevini aşındıran asıl etken, infaz mevzuatının sık değişmesiyle oluşan "nasıl olsa yeni bir düzenleme gelir" beklentisidir; bir defaya mahsus ve eşit bir affın ardından istikrarlı bir infaz rejiminin kararlılıkla korunması, bu beklenti ekonomisini sona erdireceği için caydırıcılığı mevcut duruma göre güçlendirmeye de elverişlidir. Kaldı ki incelenen Kanun, en ağır örgütlü suçları bağışlama iradesini zaten ortaya koymuştur; bundan sonraki tartışma "af olmalı mı" tartışması değil, "af kimin için olmalı" tartışmasıdır. Bu çalışmanın cevabı açıktır: toplumsal barış bölünemez; ya erteleme rejimi bütün suçlara genişletilmeli ya da Anayasa m. 87'nin öngördüğü usulle, tercihen istisnalı modelde, genel af ilân edilmelidir.

XV. Uygulamaya İlişkin Sonuçlar

1. Kanun henüz uygulanabilir değildir. Resmî Gazete'de yayım; ardından örgütün fesih ve silah tesliminin tespitine dair MGK kararının Resmî Gazete'de yayımlanması gerekir. Erteleme hükümleri ancak bu iki adımdan sonra işletilebilir.
2. Süre şartı hak düşürücü niteliktedir: MGK kararının yayımından itibaren altı ay içinde Cumhuriyet başsavcılığına veya görevlendirilen kurumlara yazılı başvuru yapılmalıdır (m. 9). Başvurusuz dosyada resen erteleme yapılamayacağı, madde gerekçesinde de açıkça vurgulanmıştır.
3. Kapsam denetimi iki basamaklıdır: önce örgüt bağlantısı (m. 1/2), sonra istisnalar (kasten öldürme; 01.06.2005 öncesi müebbetlik suçlar). Üst sınırı on beş yıl ve altındaki suçlarda beş, üzerindekilerde on yıllık erteleme uygulanır.
4. Tutuklu dosyalarda m. 4/1 uyarınca tedbirlerin kaldırılması, dosyanın bulunduğu evredeki yetkili merciden talep edilmelidir; koşul değerlendirmesi mercie aittir, otomatik tahliye söz konusu değildir.
5. Erteleme kararlarına karşı itiraz yolu açıktır (m. 3/2, m. 6/2). Özellikle kapsam ve nitelendirme uyuşmazlıklarında bu yol etkin biçimde kullanılmalıdır.
6. Müsadereye konu malvarlığı yönünden dikkat: erteleme kararıyla birlikte tasfiye ve Hazineye irat öngörülmektedir (m. 3/1). Mahkûmiyet bulunmayan aşamada uygulanacak bu hükme karşı itirazda, masumiyet karinesi ve mülkiyet hakkına dayalı anayasal itirazların ileri sürülmesi ve gerektiğinde Anayasa m. 152 uyarınca somut norm denetimi talep edilmesi düşünülmelidir.
7. Erteleme süresi bir denetim süresidir: yeni bir terör suçu, ertelemeyi bütün dosyalar yönünden geri alır ve infaz ertelemesinden yararlanma imkânını ortadan kaldırır (m. 5/2, 6/4).
8. Hak yoksunlukları kendiliğinden kalkmaz: kaldırma, Kurul'un talebi ve ilgili yargı merciinin kararıyla, beş yıllık ertelemede iki, on yıllık ertelemede üç yıl geçtikten sonra mümkündür (m. 7/4).
9. Norm denetimi ihtimali izlenmelidir: esasa dayalı iptal davası, Kanun'un Resmî Gazete'de yayımından itibaren altmış gün içinde (AY m. 151); şekil bozukluğuna dayalı dava ise yalnız Cumhurbaşkanı veya üye tamsayısının beşte biri tarafından ve on gün içinde açılabilir; şekil aykırılığı def'i yoluyla ileri sürülemez (AY m. 148/2). Derdest dosyalarda somut norm denetimi yolu yalnız esas yönünden gündeme gelebilir; bu çalışmada işaret edilen eksenler (eşitlik, belirlilik, m. 4/2, tasfiye, sorumsuzluk) itiraz dilekçelerinde işlenebilir niteliktedir.

Sonuç

İncelenen Kanun, adının ve gerekçesinin ısrarla vurguladığının aksine, sonuçları itibarıyla yalnız bir "erteleme" düzenlemesi değildir: erteleme sürelerinin yeni bir terör suçu işlenmeksizin geçirilmesi hâlinde davalar düşmekte, kesinleşmiş cezalar infaz edilmiş sayılmaktadır. Anayasa Mahkemesinin 4616 içtihadındaki "ismi ne olursa olsun" yaklaşımı bu kurguya uygulandığında, düzenlemenin bozucu koşula bağlanmış, af niteliği ağır basan kendine özgü bir müessese olarak nitelendirilmesi güçlü ihtimaldir. Ne var ki bu nitelendirmenin şekil yönünden pratik sonucu sınırlıdır: son oylamadaki 467 oy, Anayasa m. 87'nin aradığı 360 oyluk eşiğin belirgin biçimde üzerindedir ve m. 148/2 şekil denetimini son oylama çoğunluğuyla sınırlamaktadır.

Asıl denetim esasta yoğunlaşacaktır. Bu çalışmanın vardığı sonuçlar şöyle özetlenebilir: (1) kapsamın tek örgütle sınırlanması, sürecin özgüllüğüyle savunulabilir olmakla birlikte, sonucun af yoğunluğuna ulaşması nedeniyle eşitlik denetiminin en çetin sorusunu oluşturmaktadır; (2) yürürlüğün MGK kararına bağlanması tespit edici işlem savunmasıyla, soruşturmaların Kurul iznine bağlanması ise ancak dar yorumla ayakta tutulabilir; (3) derdest kanun yolu dosyaları için "bozma kararı verilir" hükmü, teknik köprü işlevine rağmen, yasamanın yargı kararının içeriğini belirlemesi görünümüyle m. 9 ve m. 138 yönünden ciddi risk taşımaktadır; (4) mahkûmiyet bulunmayan aşamada malvarlığının tasfiyesi, masumiyet karinesi ve mülkiyet hakkı yönünden Kanun'un en savunmasız hükmüdür; (5) geniş kaleme alınmış sorumsuzluk hükmü, ancak hukuka uygun görev ifasıyla sınırlı okunursa anayasaya uygun yorumlanabilir; (6) kapsamın tek bir örgütle sınırlı tutulması, Anayasa Mahkemesinin lehte düzenlemeden dışlamayı iptal eden 1991 ve 2000 tarihli emsalleri karşısında ciddi bir eşitlik sorunu oluşturmakta; ancak bu eşitsizlik norm denetimiyle giderilemeyeceğinden, toplumsal barış amacıyla tutarlı çıkış yolları yasamadadır: erteleme rejiminin bütün suçlara genişletilmesi, Anayasa m. 87 uyarınca — tercihen mevcut istisna mantığı korunarak — genel af ya da her hâlde kanunun "genel kural + tek tek sayılan istisnalar" tekniğiyle yeniden yazılması. Toplumsal barış hedefi ile anayasal güvenceler arasındaki denge, kanunun metninde değil, bu tartışmalı hükümlerin önümüzdeki dönemde Anayasa Mahkemesince ve uygulamada nasıl okunacağında kurulacaktır.

Bu çalışma genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş ya da avukatlık hizmeti niteliği taşımaz; somut durumunuz için bir avukata danışınız. Makale, Kanun'un Resmî Gazete'de yayımlanacak nihai metni ve Anayasa Mahkemesine yapılabilecek başvurular ışığında güncellenecektir. (Son güncelleme: 14.08.2026)

Dipnotlar

1. Millî Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun Teklifi, TBMM Esas No: 2/3793, 05.08.2026 (esas komisyon: Adalet Komisyonu). Teklif nüshası: cdn.tbmm.gov.tr (PDF), erişim: 14.08.2026. ↩
2. TBMM Genel Kurulu, 10.08.2026. Kabul haberi için bkz. TBMM Haber, tbmm.gov.tr; oy dağılımı basında 467 kabul, 87 ret, 7 çekimser olarak aktarılmıştır: Medyascope, "Çerçeve yasa Meclis'te 467 oyla kabul edildi", 10.08.2026, medyascope.tv (erişim: 14.08.2026). Kimi haberlerde dağılım 468/88/6 olarak da verilmiştir; metinde 467/87/7 verisi esas alınmış olup kesin sayılar TBMM Genel Kurul tutanağından teyit edilmelidir. Kanun, TBMM kayıtlarında 7595 numarasıyla anılmakta olup bu çalışmanın tamamlandığı 14.08.2026 itibarıyla Resmî Gazete'de yayımlanmamıştır. ↩
3. Kronoloji için bkz. Euronews Türkçe, "PKK kendini feshettiğini duyurdu", 12.05.2025, tr.euronews.com; TBMM Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu resmî sayfası, tbmm.gov.tr (erişim: 14.08.2026). ↩
4. Bu çalışmada Kanun'a ilişkin bütün madde metinleri, dn. 1'de anılan teklif nüshasından aktarılmıştır. Nüsha taranmış belge olduğundan metin katmanındaki bariz tarama (OCR) kaynaklı harf hataları düzeltilmiş; kelimelere, eklere ve noktalamaya dokunulmamıştır. Resmî Gazete'de yayımlanacak nihai metinle doğabilecek farklar saklıdır. Resmî nüsha: cdn.tbmm.gov.tr (PDF). ↩
5. Teklifin Genel Gerekçesi (dn. 1'deki nüsha içinde): "Teklif, mahkûmiyet hükümlerini ortadan kaldıran, suçların hukuki niteliğini değiştiren veya ceza sorumluluğunu sona erdiren bir düzenleme niteliğinde değildir." Kaynak: cdn.tbmm.gov.tr (PDF). ↩
6. Af kavramı, türleri ve anayasal çerçevesi için bkz. Sibel CAN, "Türk Hukukunda Af Kurumu", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 65, S. 4, 2016, s. 1291 vd., dergipark.org.tr. ↩
7. 3.10.2001 tarihli ve 4709 sayılı Kanun'la yapılan değişiklik. Değişikliğin af kanunları yönünden sonuçları için bkz. İbrahim ARAÇ / Hasan ERİKLİ, "Anayasanın 87'nci Maddesine Göre Kabulünde Nitelikli Çoğunluk Aranması Gereken Af Kanunları", Yasama Dergisi, S. 1, 2006, s. 25 vd., dergipark.org.tr. ↩
8. ARAÇ / ERİKLİ, a.g.m., s. 25 vd.; ayrıca infaz düzenlemeleri yoluyla özel af sonucuna ulaşılması sorunu için bkz. Mahmut KOCA, "Özel Af ile İnfaz Rejimine İlişkin Düzenlemelerin Özellikleri", Anayasa Yargısı, C. 38, S. 1, 2021, s. 1 vd., dergipark.org.tr. ↩
9. Adem SÖZÜER, "Türk Hukukunda Af, 4454 ve 4616 Sayılı Kanunlarda Öngörülen Şartla Salıverilme ve Ertelemeye İlişkin Düzenlemelerin Hukuksal Niteliği ile Bu Düzenlemelerin Anayasaya Uygunluğu Sorunu", Anayasa Yargısı, C. 18, 2001, s. 219 vd. (DergiPark kaydında C. 17, S. 1 olarak listelenmektedir), dergipark.org.tr; aynı yönde Timur DEMİRBAŞ, "Af Tartışmaları ve 4616 Sayılı Kanun", Anayasa Yargısı, C. 18, 2001, ayam.anayasa.gov.tr (PDF). ↩
10. AYM, E.2001/4, K.2001/332, T. 18.07.2001 (RG 27.10.2001, S. 24566); karar metni: Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, S. 37, C. 1, s. 575-651, anayasa.gov.tr (PDF), erişim: 14.08.2026. ↩
11. AYM, E.2001/4, K.2001/332 (dn. 10), Kararlar Dergisi 37/1, s. 602. anayasa.gov.tr (PDF). ↩
12. AYM, E.2001/4, K.2001/332 (dn. 10), Kararlar Dergisi 37/1, s. 602. anayasa.gov.tr (PDF). ↩
13. Başkan Mustafa Bumin ile üye Ertuğrul Ersoy'un karşı oy gerekçesi: AYM, E.2001/4, K.2001/332 (dn. 10), Kararlar Dergisi 37/1, karşı oy bölümü. anayasa.gov.tr (PDF). ↩
14. Üye Yalçın Acargün'ün karşı oy gerekçesi: AYM, E.2001/4, K.2001/332 (dn. 10), Kararlar Dergisi 37/1, s. 646. anayasa.gov.tr (PDF). ↩
15. AYM, E.2003/42, K.2003/44, T. 27.05.2003 (RG 22.07.2003, S. 25176); karar metni: Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, S. 39, C. 2, s. 573-578, anayasa.gov.tr (PDF), erişim: 14.08.2026. Kararın hukuk devleti gerekçesi: "adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu sürdürmekle yükümlü olan hukuk devletinde, itiraz konusu kuralda olduğu gibi aleyhe sonuç doğuran bir düzenlemenin adil olduğundan söz edilemez" (s. 577). ↩
16. Kamuoyundaki anayasal eleştirilerin derli toplu aktarımı için bkz. Medyascope, "Çerçeve yasaya tepkiler: Şu ana kadar kim ne dedi?", 06.08.2026, medyascope.tv (erişim: 14.08.2026). Haberde aktarılan görüşler arasında düzenlemenin maddi anlamda af niteliği, belirlilik, eşitlik, masumiyet karinesi ve mülkiyet hakkına ilişkin itirazlar yer almaktadır. ↩ ↩
17. AYM, E.2001/4, K.2001/332 (dn. 10): kararın hüküm kısmında m. 1'in 4. bendi Başlangıç ile 2., 10., 36. ve 38. maddelere aykırılıktan oybirliğiyle; kapsam istisnalarına ilişkin 5(a) alt bendindeki kimi maddeler eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine aykırılıktan iptal edilmiş, çok sayıda itiraz ise reddedilmiştir. anayasa.gov.tr (PDF). ↩
18. Aynı yönde kaygının Adalet Komisyonu görüşmeleri sırasında öğretiden isimlerce dile getirildiğine ilişkin haber aktarımı için bkz. Medyascope, 06.08.2026 (dn. 16). medyascope.tv. ↩
19. Teklifin 4. madde gerekçesi (dn. 1'deki nüsha içinde): "beraat veya zamanaşımı nedeniyle verilen düşme kararları gibi kişinin daha lehine olan durumlar bakımından istinaf veya temyiz kanun yolundaki dosyalar hakkında bozma kararı verilmeksizin esastan inceleme yapılmak suretiyle yargılamanın neticelendirilmesi yoluna gidilecektir." Kaynak: cdn.tbmm.gov.tr (PDF). ↩
20. 6551 sayılı Terörün Sona Erdirilmesi ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun (kabul: 10.07.2014), m. 4; resmî metin: mevzuat.gov.tr (PDF), erişim: 14.08.2026. ↩
21. Erdi YETKİN, "Politika ile Ceza Hukuku Arasındaki Arafta Hukuka Uygunluk: Sorumsuzluk Teyitleri Üzerine", Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. XVIII, S. 2, 2021, s. 1793 vd., dergipark.org.tr. ↩
22. 2013-2015 sürecinin hukuki-siyasi bilançosu ve 2025 sonrası sürece dersleri için ayrıca bkz. Hilal BARIN, "Türkiye'nin Yeni Çözüm Sürecinde Geçmiş Krizlerden Alınacak Hukuki ve Siyasi Dersler: 6-8 Ekim Olayları Örneği", Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 30, S. 52, 2025, s. 155 vd., dergipark.org.tr (PDF). ↩
23. Serdar GÜLENER, "Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararlarında 'Genel Af' Kanunları", Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, S. 4, 2014, s. 411 vd., dergipark.org.tr. ↩
24. Serdar GÜLENER, "Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Geçiş Dönemi Adaleti İlişkisi: Silahlı Çatışma Sürecinden Barış Sürecine Geçiş", Uluslararası İlişkiler Dergisi, C. 11, S. 41, 2014, s. 3 vd., dergipark.org.tr. ↩
25. Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü verileri. 3 Ağustos 2026 itibarıyla 433.520 kişi (368.293 hükümlü, 65.227 tutuklu; kapasite 304.278) — basın aktarımı: Ensonhaber, "Cezaevlerinde doluluk yüzde 142", ensonhaber.com; Artı Gerçek, artigercek.com (erişim: 15.08.2026). Önceki dönem için: 1 Haziran 2026 itibarıyla 421.583 kişi; resmî haber bülteni için bkz. adlisicil.adalet.gov.tr (CTE bülteni, 4 Mayıs 2026); kapasite (yaklaşık 305 bin) ve güncel mevcuda ilişkin basın aktarımı: BirGün, "Kapasite 305 bin, tutuklu 421 bin", birgun.net (erişim: 14.08.2026). ↩
26. AYM, E.1991/17, K.1991/23, T. 19.07.1991 (RG 07.08.1991, S. 20953); karar metni: Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, S. 27, C. 2, s. 473-484, anayasa.gov.tr (PDF); aktarılan pasaj s. 480. ↩
27. AYM, E.1991/15, K.1991/22, T. 19.07.1991 (RG 31.07.1991, S. 20946); künye ve sonuç: AYM Norm Kararlar Bilgi Bankası, normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/ND/1991/22. Aynı içtihat hattının devamı için bkz. AYM, E.1991/34, K.1991/34, T. 08.10.1991 ve E.1991/36, K.1991/35, T. 08.10.1991 (RG 12.12.1991, S. 21079) ile E.1991/18, K.1992/20, T. 31.03.1992 (RG 27.01.1993, S. 21478). ↩
28. AYM, E.1991/17, K.1991/23 (dn. 26), s. 481; sayısal örnek s. 482. anayasa.gov.tr (PDF). ↩
29. AYM, E.1999/39, K.2000/23, T. 19.09.2000 (RG 12.10.2000, S. 24198); karar metni: Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, S. 36, C. 2, anayasa.gov.tr (PDF); aktarılan pasajlar s. 743 ve 750-751. Alıntıdaki köşeli parantezli kesinti, iki paragraf arasındaki bağlantıyı gösterir. ↩ ↩
30. AYM, E.2001/4, K.2001/332 (dn. 10), Kararlar Dergisi 37/1, s. 606: "Buna göre yasa önünde eşitlik ilkesi hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile eylemli değil, hukuksal eşitlik öngörülmüştür." anayasa.gov.tr (PDF). ↩
31. AYM, E.2001/4, K.2001/332 (dn. 10), Kararlar Dergisi 37/1, s. 610. Aynı yöntemle verilen diğer bir iptal için bkz. AYM, E.2002/115, K.2002/66, T. 15.07.2002 (RG 29.11.2002, S. 24951; Kararlar Dergisi 38/2, s. 688): daha ağır yaptırımlı hüküm kapsama alınmışken daha hafifinin dışarıda bırakılması. anayasa.gov.tr (37/1, PDF); anayasa.gov.tr (38/2, PDF). ↩
32. AYM, E.2020/53, K.2021/55, T. 14.07.2021 (RG 20.10.2021, S. 31634); karar metni: Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, S. 58, C. 2, s. 1529-1626, anayasa.gov.tr (PDF); aktarılan pasajlar § 174 (s. 1593) ve § 192 (s. 1598); İnsan Hakları Avrupa Mahkemesine atıf § 176'dadır (Gerger/Türkiye, B. No. 24919/94, 08.07.1999, § 69'a gönderme; naklen). Aynı takdir çizgisinin güncel örneği: AYM, E.2023/147, K.2024/69, T. 07.03.2024 (RG 19.04.2024, S. 32522). ↩
33. AYM, E.2001/4, K.2001/332 (dn. 10), Kararlar Dergisi 37/1, s. 598 ("Anayasamızda fertlerin temel hak ve hürriyetleri arasında af, erteleme ve şartlı salıverilme gibi kimi olanaklardan yararlanma diye bir hak yer almamıştır.") ve s. 615 (TCK m. 313 istisnasının, eylemlerin ağırlığı ve korunan hukuki yarar gözetilerek reddi). anayasa.gov.tr (PDF). ↩
34. Bkz. Mustafa Bumin ile Ertuğrul Ersoy'un E.2002/115, K.2002/66 sayılı karara (dn. 31) yazdıkları karşı oy, Kararlar Dergisi 38/2, s. 690-691: "Yasakoyucu, Anayasa ile yasaklanan alanlara girmedikçe af yasasının kapsamının tayininde herhangi bir kısıtlayıcı kurala tabi değildir." anayasa.gov.tr (PDF). ↩
35. AYM, E.2019/9, K.2019/27, T. 11.04.2019 (RG 17.05.2019, S. 30777), § 3; resmî metin: resmigazete.gov.tr (PDF). ↩
36. AYM, E.2001/4, K.2001/332 (dn. 10), Kararlar Dergisi 37/1: birleştirilen başvuruların listesi s. 575-579; itirazların istisna kataloğuna yöneldiği bölüm s. 580-581; ilk inceleme s. 592. Kapsam istisnasının davada uygulanacak kural sayıldığı bir diğer örnek: AYM, E.2003/84, K.2003/89, T. 15.10.2003 (RG 17.12.2003, S. 25319; Kararlar Dergisi 39/2, s. 686-692). anayasa.gov.tr (37/1, PDF); anayasa.gov.tr (39/2, PDF). ↩
37. AYM, E.2019/9, K.2019/27 (dn. 35), §§ 26-27 ve Hüküm/C; Yargıtay 19. Ceza Dairesinin başvuru kararı, Norm Kararlar Bilgi Bankası kaydının ekindedir: normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/ND/2019/27. ↩
38. Örnek olarak bkz. AYM, E.2004/26, K.2004/51, T. 15.04.2004 (RG 11.08.2004, S. 25550), resmigazete.gov.tr; ayrıca AYM, E.2019/9, K.2019/27 (dn. 35), § 6 ve Hüküm/A. ↩
39. AYM, E.1974/19, K.1974/31, T. 02.07.1974 (RG 12.07.1974, S. 14943); karar metni: Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, S. 12, anayasa.gov.tr (PDF) (biçim gerekçesi s. 269; esasa girilmemesi s. 270). Kapsamın iptalle genişlediği ve dışlanan suç hükümlülerinin aftan yararlanır hâle geldiği tespiti: Güven YARIMBATMAN, "Türk Anayasa Mahkemesi Kararları Işığında Af Yetkisinin Kullanımı", Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 150, 2020, s. 73, barobirlik.org.tr (PDF). ↩
40. SÖZÜER, a.g.m., s. 240-241; aynı yönde CAN, a.g.m., s. 1304: bir affın genel sayılması, "affın birçok kişi hakkında çıkarılmış olmasına değil, affın doğurduğu sonuçlara" bakılarak belirlenir. Kişilerin ismen dışlanamayacağı sınırı için SÖZÜER, a.g.m., s. 241. dergipark.org.tr; dergipark.org.tr. ↩
41. 780 sayılı Bâzı Suç ve Cezaların Affı Hakkında Kanun, m. 9 (RG 09.08.1966, S. 12370), tbmm.gov.tr (PDF); 1803 sayılı Cumhuriyetin 50 nci Yılı Nedeniyle Bazı Suç ve Cezaların Affı Hakkında Kanun, m. 5 (RG 18.05.1974, S. 14890 Mükerrer), resmigazete.gov.tr (PDF). Karşılaştırmalı örnekler (1988 Fransız affında yirmi iki suçun dışlanması; Hollanda'da savaş suçları ve ağır suçların af dışı tutulması) için bkz. DEMİRBAŞ, a.g.m. ↩
42. 4616 dönemindeki af tartışmaları ve affın ceza adaletine etkilerine ilişkin değerlendirmeler için bkz. SÖZÜER, a.g.m., s. 219 vd.; DEMİRBAŞ, a.g.m. dergipark.org.tr; ayam.anayasa.gov.tr (PDF). ↩

Yararlanılan Yargı Kararları

• Anayasa Mahkemesi, E.1974/19, K.1974/31, T. 02.07.1974 (1803 sayılı Af Kanunu m. 5/A; RG 12.07.1974, S. 14943). Tam metin: Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, S. 12 — anayasa.gov.tr/files/pdf/kararlar_dergisi/kd_12.pdf
• Anayasa Mahkemesi, E.2001/4, K.2001/332, T. 18.07.2001 (4616 sayılı Kanun; RG 27.10.2001, S. 24566). Tam metin: Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, S. 37, C. 1, s. 575-651 — anayasa.gov.tr/files/pdf/kararlar_dergisi/aymkd37cilt1.pdf
• Anayasa Mahkemesi, E.2003/42, K.2003/44, T. 27.05.2003 (4758 sayılı Kanun'la yeniden düzenlenen 4616 m. 1/9; RG 22.07.2003, S. 25176). Tam metin: Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, S. 39, C. 2, s. 573-578 — anayasa.gov.tr/files/pdf/kararlar_dergisi/aymkd39cilt2.pdf

Kararların tam metinleri, hacimleri nedeniyle bu sayfaya gömülmemiş; Anayasa Mahkemesinin resmî Kararlar Dergisi nüshalarına (yukarıdaki bağlantılar) yönlendirilmiştir. Karardan yapılan bütün aktarmalar bu resmî nüshalardan kelimesi kelimesine alınmıştır.

Kaynakça

• ARAÇ, İbrahim / ERİKLİ, Hasan; "Anayasanın 87'nci Maddesine Göre Kabulünde Nitelikli Çoğunluk Aranması Gereken Af Kanunları", Yasama Dergisi, S. 1, 2006, s. 25-45. Erişim: dergipark.org.tr/tr/pub/yasamadergisi/article/743390
• BARIN, Hilal; "Türkiye'nin Yeni Çözüm Sürecinde Geçmiş Krizlerden Alınacak Hukuki ve Siyasi Dersler: 6-8 Ekim Olayları Örneği", Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 30, S. 52, 2025, s. 155-211. Erişim: dergipark.org.tr (PDF)
• CAN, Sibel; "Türk Hukukunda Af Kurumu", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 65, S. 4, 2016, s. 1291-1312. Erişim: dergipark.org.tr/tr/pub/auhfd/article/509922
• DEMİRBAŞ, Timur; "Af Tartışmaları ve 4616 Sayılı Kanun", Anayasa Yargısı, C. 18, 2001. Erişim: ayam.anayasa.gov.tr (PDF)
• GÜLENER, Serdar; "Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararlarında 'Genel Af' Kanunları", Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, S. 4, 2014, s. 411-429. Erişim: dergipark.org.tr/tr/pub/mdergi/issue/16884/175799
• GÜLENER, Serdar; "Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Geçiş Dönemi Adaleti İlişkisi: Silahlı Çatışma Sürecinden Barış Sürecine Geçiş", Uluslararası İlişkiler Dergisi, C. 11, S. 41, 2014, s. 3-28. Erişim: dergipark.org.tr/en/pub/uidergisi/article/553338
• KOCA, Mahmut; "Özel Af ile İnfaz Rejimine İlişkin Düzenlemelerin Özellikleri", Anayasa Yargısı, C. 38, S. 1, 2021, s. 1-41. Erişim: dergipark.org.tr/tr/pub/anayasayargisi/article/959934
• YARIMBATMAN, Güven; "Türk Anayasa Mahkemesi Kararları Işığında Af Yetkisinin Kullanımı", Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 150, 2020, s. 51-84. Erişim: barobirlik.org.tr (PDF)
• SÖZÜER, Adem; "Türk Hukukunda Af, 4454 ve 4616 Sayılı Kanunlarda Öngörülen Şartla Salıverilme ve Ertelemeye İlişkin Düzenlemelerin Hukuksal Niteliği ile Bu Düzenlemelerin Anayasaya Uygunluğu Sorunu", Anayasa Yargısı, C. 18, 2001, s. 219 vd. Erişim: dergipark.org.tr/tr/pub/anayasayargisi/issue/52001/678102
• YETKİN, Erdi; "Politika ile Ceza Hukuku Arasındaki Arafta Hukuka Uygunluk: Sorumsuzluk Teyitleri Üzerine", Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. XVIII, S. 2, 2021, s. 1793-1857. Erişim: dergipark.org.tr/tr/pub/yuhfd/issue/66299/1038201

Mevzuat: 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (m. 2, 9, 10, 13, 35, 36, 38, 87, 104, 125, 138, 148, 169); 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (m. 65); 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (m. 160); 6551 sayılı Kanun; 4616 sayılı Kanun; Millî Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun (TBMM, kabul: 10.08.2026). Mevzuat metinleri mevzuat.gov.tr'deki resmî nüshalardan; kanunlaşan metnin madde numaraları ve içeriği, dn. 4'teki kayıtla teklif nüshasından aktarılmıştır. Basın kaynakları yalnız güncel tartışmanın belgelenmesi amacıyla kullanılmıştır.